Chòm sao dễ nhận ra ở Việt Nam theo mùa: Lạp Hộ, Bắc Đẩu, Bọ Cạp và sao Bắc Cực

Cách dễ nhất để bắt đầu nhận chòm sao ở Việt Nam là học bốn "mốc" theo mùa: chòm Lạp Hộ với ba sao thẳng hàng vào các tối mùa đông, chòm Bắc Đẩu hình cái gáo vào mùa xuân, chòm Bọ Cạp với ngôi sao đỏ ở giữa vào mùa hè, và tam giác mùa hè kéo sang mùa thu. Mỗi mốc lại chỉ đường tới vài chòm và vài ngôi sao sáng khác, nên chỉ cần nhớ chừng ấy là bạn đã đọc được phần lớn bầu trời đầu tối quanh năm.

Bài này dành cho người đã ra ngoài ngắm sao vài lần, thấy nhiều sao nhưng chưa biết sao nào là sao nào. Phần đầu giải thích vì sao chòm sao đổi theo mùa và vì sao bầu trời ở Hà Nội khác Cà Mau một chút; tiếp đến là các mốc theo mùa, cách tìm sao Bắc Cực và vì sao ở miền Nam nó gần như chạm chân trời; cuối bài là cách học nhanh bằng thước đo bàn tay và cách để AI giúp ôn mà không dắt sai.

Chòm sao là gì, và vì sao mỗi mùa trời một khác

Chòm sao là một vùng trên bầu trời, gom những ngôi sao mà khi nhìn từ Trái Đất trông như xếp thành hình. Các ngôi sao trong cùng một chòm thường không ở gần nhau thật: có sao cách ta vài chục năm ánh sáng, có sao cách hàng trăm, chỉ tình cờ nằm cùng một hướng nhìn. Từ năm 1922, Liên đoàn Thiên văn Quốc tế thống nhất bầu trời thành 88 chòm sao với ranh giới rõ ràng, giống như chia một tấm bản đồ thành các tỉnh.

Bầu trời đổi theo mùa vì Trái Đất đi quanh Mặt Trời. Vào một thời điểm trong năm, phía bầu trời đối diện Mặt Trời là phía bạn nhìn thấy vào ban đêm; nửa năm sau, Trái Đất đã sang bên kia quỹ đạo nên phía ấy lại nằm sau Mặt Trời, chìm trong ánh ngày. Mỗi đêm, cùng một ngôi sao mọc sớm hơn đêm trước khoảng bốn phút, cộng lại thành khoảng hai giờ mỗi tháng. Vì thế chòm sao nằm ở một chỗ lúc tám giờ tối giữa tháng mười hai thì sang giữa tháng một đã tới đúng chỗ ấy lúc sáu giờ tối, rồi đến tháng năm thì đã lặn từ khi trời còn sáng.

Vĩ độ cũng làm thay đổi bầu trời. Việt Nam trải từ khoảng vĩ độ tám đến hai mươi ba độ Bắc, gần xích đạo hơn châu Âu hay Bắc Mỹ, nên người Việt thấy được nhiều chòm sao phương nam mà sách thiên văn nước ngoài ghi là không thấy được từ châu Âu. Ngược lại, các chòm quanh cực Bắc ở ta nằm thấp và có lúc lặn hẳn. Đây là lý do nên học chòm sao theo bầu trời của chính nơi mình đứng, thay vì chép nguyên bảng của nơi khác.

Lịch các mốc chòm sao vào đầu tối

Bảng dưới tính cho khoảng tám đến chín giờ tối. Muốn xem sớm hơn một mùa, bạn chỉ cần thức khuya hơn: chòm sao của mùa sau đã mọc lên vào nửa đêm của mùa trước. Hướng ghi trong bảng là hướng chung, vị trí thật đổi theo giờ trong đêm.

Các tên gọi trong bảng là tên tiếng Việt thông dụng trong sách thiên văn phổ thông; một số chòm có nhiều cách gọi, ví dụ Lạp Hộ còn được gọi là chòm Thợ Săn. Khi tra ứng dụng hay sách nước ngoài, bạn dùng tên quốc tế để đối chiếu: Lạp Hộ là Orion, Bọ Cạp là Scorpius, Thiên Hậu là Cassiopeia.

Mùa đông: chòm Lạp Hộ là cửa vào dễ nhất

Nếu chỉ học được một chòm sao, hãy học Lạp Hộ. Vào các tối từ cuối năm đến tháng ba, nó đứng cao trên bầu trời phía nam, gồm bốn sao sáng ở bốn góc một hình chữ nhật và ba sao gần bằng nhau xếp thẳng hàng ở giữa, gọi là thắt lưng của người thợ săn. Ba sao thẳng hàng đều nhau như vậy rất hiếm trên bầu trời, nên nhìn một lần là nhớ. Góc trên có sao Betelgeuse màu cam đỏ, góc dưới đối diện có sao Rigel trắng xanh; đặt hai sao cạnh nhau là bạn thấy ngay sao cũng có màu, khác nhau vì nhiệt độ bề mặt.

Lạp Hộ còn là chiếc thước chỉ đường. Kéo dài ba sao thắt lưng xuống phía dưới bên trái, bạn gặp sao Thiên Lang, ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm, lấp lánh đổi màu khi ở thấp. Kéo ngược lên phía trên bên phải, bạn gặp sao Aldebaran màu cam của chòm Kim Ngưu, đi tiếp nữa là một chùm sao nhỏ mờ như nắm bụi bạc: đó là cụm sao Tua Rua, người phương Tây gọi là Pleiades. Mắt thường thấy khoảng sáu, bảy sao trong chùm; ống nhòm cho thấy vài chục.

Nhiều người ở nông thôn Việt Nam quen chùm Tua Rua từ trước khi biết nó là một cụm sao, vì sự xuất hiện của nó gắn với nhịp mùa màng trong ca dao. Đây là một ví dụ đẹp cho thấy người xưa quan sát bầu trời rất kỹ để làm lịch. Còn với bạn, chỉ riêng vùng trời quanh Lạp Hộ đã đủ cho vài buổi tối học sao, nhất là những đêm khô và trong của mùa đông ở miền Bắc.

Mùa xuân: Bắc Đẩu và cách tìm sao Bắc Cực

Bắc Đẩu là một phần của chòm Đại Hùng. Bảy sao sáng xếp thành cái gáo có cán cong là hình dễ nhận nhất ở bầu trời phía bắc vào các tối từ tháng ba đến tháng sáu. Bắc Đẩu không phải một chòm sao chính thức mà là một nhóm sao nằm trong chòm Đại Hùng, nhưng tên gọi này quen thuộc đến mức sách nào cũng dùng.

Hai sao ở thành gáo chỉ thẳng tới sao Bắc Cực. Lấy hai sao tạo thành thành ngoài của gáo, đo khoảng cách giữa chúng rồi kéo dài theo hướng miệng gáo khoảng năm lần, bạn tới một ngôi sao sáng vừa phải, đứng riêng một mình. Đó là sao Bắc Cực. Nó không phải sao sáng nhất trời như nhiều người tưởng; giá trị của nó là gần như đứng yên trong khi cả bầu trời quay quanh.

Độ cao của sao Bắc Cực bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Đây là quy luật đẹp nhất mà người mới nên tự kiểm. Ở Hà Nội, sao Bắc Cực cao khoảng hai mươi mốt độ so với chân trời, tức chừng hai nắm tay duỗi thẳng. Ở Huế còn chừng mười sáu độ, ở Thành phố Hồ Chí Minh chỉ khoảng mười độ, còn ở Cà Mau chỉ khoảng chín độ, rất dễ bị cây cối, nhà cửa và lớp mù chân trời che mất. Vì thế người ở miền Nam tìm sao Bắc Cực khó hơn hẳn người ở miền Bắc.

Chòm Sư Tử và sao Đại Giác. Cũng mùa này, đi theo hướng ngược lại với miệng gáo, bạn tới chòm Sư Tử có hình như dấu hỏi ngược. Đi theo đường cong của cán gáo, bạn gặp một sao màu cam rất sáng là Arcturus, tên Hán Việt là Đại Giác. Câu nhớ của người ngắm sao: theo đường cong của cán, sẽ tới sao cam.

Mùa hè và mùa thu: Bọ Cạp, tam giác mùa hè và Nam Thập Tự

Mùa hè là mùa của bầu trời phía nam. Chòm Bọ Cạp hiện lên rõ vào các tối tháng sáu đến tháng tám, dài như cái móc câu, giữa có sao Antares màu đỏ. Người Việt ở vĩ độ thấp có lợi thế: cái đuôi cong của Bọ Cạp nằm cao hơn chân trời so với người ở châu Âu, nên thấy trọn vẹn hình con vật. Ngay bên trái là chòm Nhân Mã, hình như cái ấm trà, và đây cũng là hướng về tâm Ngân Hà, nơi dải sáng mờ dày và sáng nhất.

Cao gần đỉnh đầu vào các tối từ tháng bảy đến tháng mười là ba sao sáng tạo thành tam giác mùa hè: Vega, Altair và Deneb. Vega và Altair chính là sao Chức Nữ và sao Ngưu Lang trong truyện kể của người Việt, nằm hai bên bờ dải Ngân Hà như hai người bị dòng sông ngăn cách. Câu chuyện mưa ngâu tháng bảy âm lịch gắn đúng với thời điểm hai ngôi sao này đứng cao trên trời đầu tối. Nhìn lên và tìm ra họ là một cách rất tốt để trẻ nhớ bầu trời bằng một câu chuyện.

Riêng chòm Nam Thập Tự, chòm sao nhỏ nhất trong 88 chòm, thì nên tìm vào tối tháng tư, tháng năm, nhìn thấp về phía nam. Ở miền Nam, nó lên cao hơn và dễ thấy hơn; ở miền Bắc, nó chỉ nhô lên vài độ, cần một bãi biển hay cánh đồng trống. Đừng nhầm với một hình chữ thập lớn hơn ở gần đó, gồm các sao mờ hơn, mà người ngắm sao gọi là chữ thập giả. Chữ thập thật có hai sao sáng của chòm Bán Nhân Mã đứng cạnh như hai cột chỉ đường.

Học chòm sao nhanh bằng thước đo bàn tay

Không có thước nào trên trời, nên người ngắm sao đo bằng bàn tay duỗi thẳng. Cách đo này đủ chính xác để tìm sao và để làm theo hướng dẫn trong sách hay ứng dụng.

1. Duỗi thẳng cánh tay, khép các ngón lại, nhìn bằng một mắt. Ngón út che khoảng một độ, đủ để che Mặt Trăng tròn với một chút dư.
2. Ba ngón giữa khép lại che khoảng năm độ, gần bằng khoảng cách giữa hai sao thành gáo của Bắc Đẩu.
3. Một nắm tay che khoảng mười độ. Từ chân trời lên đỉnh đầu là chín mươi độ, tức chừng chín nắm tay.
4. Xoè rộng bàn tay từ đầu ngón cái đến đầu ngón út che hơn hai mươi độ một chút, cỡ chiều dài cả cái gáo Bắc Đẩu tính luôn phần cán.
5. Mỗi buổi chỉ học một mốc và hai sao mà mốc đó chỉ tới. Lần ra sau, tìm lại các sao cũ trước rồi mới học thêm.
6. Vẽ nhanh hình chòm sao và vị trí so với một vật cố định như ngọn cây hay mái nhà vào sổ, ghi giờ và ngày. Một tháng sau xem lại, bạn sẽ thấy rõ chòm sao đã dịch về phía tây.

Tay người lớn và tay trẻ con dài ngắn khác nhau nhưng tỉ lệ giữa bàn tay và cánh tay khá giống nhau, nên thước đo này dùng được cho cả nhà. Trẻ thường thích nhất bước vẽ lại, vì tự tay vẽ ra hình con bọ cạp hay người thợ săn.

Ôn chòm sao cùng AI mà không bị dắt sai

Chatbot rất hợp cho việc ôn và kể chuyện quanh một chòm sao: nguồn gốc tên gọi, truyện kể của các nền văn hoá, vì sao hai sao cùng chòm lại khác màu. Một câu lệnh có ích sau buổi ngắm: "Tối nay ở Nghệ An, khoảng tám giờ, nhìn về phía nam thấy ba sao thẳng hàng rất đều, phía trên bên trái có một sao màu cam. Đó có thể là chòm sao nào? Giải thích cách kiểm lại bằng các sao lân cận, và kể một truyện liên quan dành cho trẻ mười tuổi."

Câu lệnh tốt mô tả điều bạn thấy chứ không chỉ hỏi tên: hướng nhìn, giờ, hình dạng, màu, độ sáng so với các sao khác. Bạn chỉ cần nêu tỉnh hoặc vùng, không cần chia sẻ địa chỉ hay thông tin của trẻ. Câu trả lời của AI là một giả thuyết, bạn kiểm bằng cách tìm thêm hai sao lân cận mà nó mô tả; nếu không thấy, có thể bạn nhìn nhầm hướng hoặc AI đoán sai.

Chỗ AI hay sai là vị trí cụ thể theo giờ và mùa ở vĩ độ Việt Nam, vì phần lớn tài liệu nó đã đọc viết cho người ở vĩ độ cao. Nó có thể bảo bạn tìm một chòm quanh cực "luôn ở trên trời" trong khi ở ta chòm đó đã lặn, hoặc bỏ qua Nam Thập Tự vì sách châu Âu không nhắc. Với các câu hỏi kiểu "lúc này nó ở đâu", hãy dùng ứng dụng bản đồ sao đặt đúng vị trí; danh mục này có bài riêng hướng dẫn dùng loại ứng dụng ấy.

Câu hỏi thường gặp

Chòm sao hoàng đạo có gì khác các chòm sao khác?

Đó là các chòm sao nằm dọc đường đi biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời trong một năm. Mặt Trăng và các hành tinh cũng di chuyển trong dải này, nên khi thấy một "ngôi sao" sáng lạ nằm trong vùng Bọ Cạp, Sư Tử hay Song Tử, rất có thể đó là một hành tinh. Về mặt thiên văn, chúng là chòm sao bình thường như mọi chòm khác.

Sao Bắc Cực có phải ngôi sao sáng nhất bầu trời không?

Không. Sao sáng nhất bầu trời đêm là sao Thiên Lang, thấy rõ vào các tối mùa đông. Sao Bắc Cực chỉ sáng vừa phải, nhưng đặc biệt ở chỗ nằm gần trục quay của Trái Đất nên gần như đứng yên, dùng để xác định hướng bắc.

Ở Thành phố Hồ Chí Minh có thấy sao Bắc Cực không?

Có thể thấy nhưng khó, vì nó chỉ cao khoảng mười độ trên chân trời phía bắc, dễ bị nhà cao tầng và lớp mù che. Bạn cần một chỗ thoáng về phía bắc, trời trong, và nên dùng Bắc Đẩu hoặc chòm Thiên Hậu để dò đường tới nó.

Vì sao trong cùng chòm sao lại có sao màu đỏ, sao màu xanh?

Màu của sao phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt độ bề mặt. Sao nóng hơn phát nhiều ánh sáng xanh trắng hơn, sao nguội hơn ngả cam đỏ. Betelgeuse và Rigel trong chòm Lạp Hộ là cặp đối lập dễ thấy nhất bằng mắt thường.

Mất bao lâu để nhận ra được phần lớn chòm sao dễ thấy?

Thường chỉ cần một năm ra ngoài đều đặn, mỗi mùa học vài mốc. Bầu trời lặp lại theo năm, nên sau một vòng bốn mùa bạn đã gặp đủ các chòm lớn. Quan trọng là đi nhiều lần ngắn hơn là một lần thật lâu.

Các ngôi sao trong một chòm có thật sự ở gần nhau không?

Phần lớn không. Chúng ở những khoảng cách rất khác nhau, chỉ tình cờ nằm gần cùng một hướng khi nhìn từ Trái Đất. Ngoại lệ là các cụm sao như Tua Rua, nơi các sao thật sự sinh ra cùng nhau và đang di chuyển cùng nhau trong không gian.