Điều hoà làm mát phòng bằng cách hút nhiệt từ không khí trong phòng ở cục lạnh rồi mang ra thải ở cục nóng đặt ngoài trời. Nó dùng đúng nguyên lý của tủ lạnh: một môi chất bay hơi để hút nhiệt và ngưng tụ để nhả nhiệt, chạy vòng nhờ máy nén. Điểm khác là "cái tủ" ở đây chính là căn phòng của bạn, và việc làm mát còn kéo theo một việc nữa ít ai để ý: làm khô không khí.
Nhờ đó bạn sẽ lý giải được vì sao ống nhựa nhỏ dưới cục lạnh nhỏ nước tong tong, vì sao cục nóng thổi ra luồng gió hầm hập, vì sao bật chế độ khô vào ngày nồm lại dễ chịu, và vì sao chỉnh xuống 18 độ không làm phòng mát nhanh hơn. Cuối bài có gợi ý hỏi trợ lý AI khi máy nhà bạn làm việc bất thường, kèm những việc không nên tự làm.
Một vòng môi chất, hai cục máy
Điều hoà treo tường thông dụng gồm hai phần nối với nhau bằng cặp ống đồng bọc xốp và dây điện. Cục trong nhà chứa dàn bay hơi và một quạt dài kiểu lồng sóc. Quạt hút không khí phòng qua tấm lưới lọc, thổi qua các lá nhôm mỏng bám quanh ống chứa môi chất đang bay hơi. Không khí mất nhiệt cho môi chất, nguội đi rồi được thổi trở lại phòng qua cánh đảo gió.
Môi chất đã hoá hơi theo ống về cục ngoài trời, nơi đặt máy nén. Máy nén ép hơi lên áp suất cao, nóng lên đáng kể, rồi đẩy qua dàn nóng có quạt cánh lớn. Ở đây môi chất nhả nhiệt ra không khí ngoài trời và ngưng lại thành lỏng, qua van tiết lưu tụt áp, rồi quay về cục trong nhà để bắt đầu vòng mới. Luồng gió nóng bạn cảm thấy khi đi ngang cục nóng chính là nhiệt của căn phòng, cộng với nhiệt sinh ra do máy nén làm việc.
Hiểu vậy, bạn thấy ngay vì sao cục nóng cần chỗ thoáng. Đặt nó trong hốc kín, dưới mái tôn hầm, hay quay mặt vào bức tường gần sát, không khí nóng thổi ra lại bị hút ngược vào dàn, nhả nhiệt càng khó, máy càng tốn điện và có khi tự ngắt bảo vệ. Ở các ngõ nhỏ đô thị, cục nóng nhà này thổi thẳng vào cửa sổ nhà kia cũng là chuyện nên tính khi lắp.
Vì sao điều hoà chảy nước: chuyện của điểm sương
Không khí nóng chứa được nhiều hơi nước hơn không khí lạnh. Mỗi nhiệt độ có một giới hạn lượng hơi nước mà không khí giữ được. Khi không khí ẩm bị làm lạnh xuống dưới một mốc gọi là điểm sương, phần hơi nước dư phải ngưng lại thành giọt.
Dàn lạnh là nơi điều đó xảy ra liên tục. Các lá nhôm ở cục trong nhà lạnh hơn điểm sương của không khí phòng, nên hơi nước đọng lên chúng giống như giọt nước đọng ngoài cốc trà đá. Nước chảy xuống máng hứng rồi theo ống thoát ra ngoài.
Ngày ẩm thì nước chảy nhiều hơn. Ở các tỉnh phía Nam mùa mưa, hoặc miền Bắc những ngày nồm, không khí rất nhiều hơi nước, ống thoát chảy đều tay. Ngày hanh khô thì ít hẳn. Lượng nước ấy là hơi ẩm đã được lấy khỏi phòng.
Nước chảy vào trong nhà là dấu hiệu tắc hoặc lệch. Nếu nước nhỏ từ cục lạnh xuống tường hay sàn, thường do máng hứng bám bẩn, ống thoát bị gập, tắc hoặc lắp không đủ độ dốc, cũng có khi dàn bẩn làm nước đọng thành băng rồi tan tràn ra. Đây là lúc nên vệ sinh máy.
Làm mát và làm khô: vì sao 28 độ có máy dễ chịu hơn 28 độ không máy
Cơ thể người tự làm mát chủ yếu bằng mồ hôi bay hơi trên da, đúng nguyên lý bay hơi hút nhiệt. Khi không khí quá ẩm, mồ hôi bay hơi chậm, bạn thấy bức bối dù nhiệt kế không quá cao. Điều hoà vừa hạ nhiệt độ vừa hạ độ ẩm, nên cảm giác mát đến từ cả hai. Đó là lý do một căn phòng ở cùng nhiệt độ có thể dễ chịu hơn hẳn khi không khí khô hơn.
Chế độ làm khô, thường ký hiệu bằng biểu tượng giọt nước, cho máy chạy với quạt chậm và máy nén làm việc nhẹ. Không khí đi qua dàn lạnh chậm hơn nên bị làm lạnh sâu hơn dưới điểm sương, nhiều hơi nước ngưng lại hơn, trong khi phòng không bị lạnh buốt. Những ngày nồm ẩm, tường đổ mồ hôi, quần áo phơi mãi không khô, chế độ này thường hợp hơn chế độ làm lạnh. Cách điều khiển cụ thể khác nhau giữa các máy, bạn xem sách hướng dẫn của máy nhà mình.
Mặt trái của việc làm khô là không khí quá khô làm một số người khô họng, khô mắt khi ngủ cả đêm trong phòng kín. Để một chậu nước trong phòng ít tác dụng hơn người ta nghĩ; mở cửa cho phòng thông khí vào buổi sáng và uống đủ nước là những việc đơn giản hơn. Ai có bệnh hô hấp hay dị ứng nên hỏi bác sĩ về cách dùng điều hoà phù hợp với mình.
Biến tần, hai chiều, cảm biến: các tính năng nói bằng nguyên lý
Tên gọi tính năng thay đổi theo từng hãng và từng năm, nhưng phía sau là vài nguyên lý không đổi. Bảng dưới giải thích theo nguyên lý; tên thương mại cụ thể bạn đối chiếu với máy đang dùng.
| Tính năng | Nguyên lý | Điều nên biết |
|---|---|---|
| Máy thường (không biến tần) | Máy nén chỉ có chạy hết sức hoặc tắt; đủ lạnh thì ngắt, ấm lên thì bật lại | Nhiệt độ phòng dao động lên xuống theo nhịp bật tắt |
| Biến tần (inverter) | Bộ điện tử thay đổi tốc độ máy nén theo nhu cầu, phòng gần đủ mát thì chạy chậm lại | Nhiệt độ ổn định hơn, thường tiết kiệm hơn khi dùng nhiều giờ liền |
| Hai chiều | Một van đảo chiều cho môi chất chạy ngược, cục trong nhà thành nơi nhả nhiệt | Mùa đông máy sưởi bằng cách bơm nhiệt từ ngoài trời vào, khác máy sưởi dây đốt |
| Cảm biến, hẹn giờ ngủ | Đo nhiệt độ, có máy đo độ ẩm, tự nâng nhiệt độ dần vào ban đêm | Giúp tránh lạnh quá lúc gần sáng khi trời đã mát |
Điều hoà hai chiều là một ví dụ đẹp của khái niệm bơm nhiệt. Ngay cả khi ngoài trời lạnh, không khí vẫn còn nhiệt, và máy có thể "múc" nhiệt đó mang vào nhà. Vì không phải biến điện thành nhiệt trực tiếp, nhiệt mang vào được có thể nhiều hơn lượng điện tiêu thụ, dù hiệu quả giảm khi ngoài trời càng lạnh.
Khi chạy sưởi, dàn ngoài trời trở thành dàn lạnh và có thể đóng băng; máy sẽ tự dừng sưởi một lúc để xả băng. Lúc đó gió trong nhà ngưng thổi ấm, không phải máy hỏng.
Đặt nhiệt độ thế nào cho hợp lý
Nút bấm trên điều khiển chỉ là nhiệt độ bạn muốn đạt, không phải nhiệt độ gió thổi ra. Hiểu điều này giúp tránh nhiều thói quen tốn điện mà không mát hơn.
- Chỉnh xuống 16 hay 18 độ không làm phòng mát nhanh hơn ở đa số máy. Máy thường đều chạy hết sức cho tới khi đạt mức đặt, khác nhau chỉ là nó sẽ chạy lâu hơn và làm phòng lạnh quá mức sau đó.
- Nhiều khuyến nghị tiết kiệm điện ở Việt Nam nêu mức quanh 26 độ kết hợp với quạt. Quạt làm không khí chuyển động trên da, giúp mồ hôi bay hơi nhanh, nên bạn thấy mát ở nhiệt độ đặt cao hơn.
- Đóng kín cửa, kéo rèm phía nắng chiếu. Nhiệt lọt vào qua cửa kính và tường nóng là tải mà máy phải bơm ra.
- Chênh lệch quá lớn giữa trong và ngoài làm nhiều người khó chịu khi ra vào liên tục; người già và trẻ nhỏ càng nên tránh luồng gió lạnh thổi thẳng.
- Vệ sinh lưới lọc định kỳ. Lưới bám bụi cản gió qua dàn lạnh, máy kém mát và dễ chảy nước vào nhà.
- Phòng ít dùng, đi ra ngoài lâu thì tắt. Đi ngắn rồi về ngay thì tuỳ loại máy; với máy biến tần, bật tắt liên tục không có lợi như người ta tưởng.
Con số cụ thể bao nhiêu tiền điện tiết kiệm được phụ thuộc vào máy, phòng, thời tiết và giá điện, nên bạn sẽ không thấy con số chung ở đây. Cách chắc nhất là đọc chỉ số công tơ trước và sau một tuần thử thay đổi thói quen.
Vài hiểu lầm hay gặp về điều hoà
"Điều hoà thổi ra hơi lạnh lấy từ ngoài trời." Máy treo tường thông dụng không lấy không khí ngoài trời vào phòng. Nó lấy chính không khí trong phòng, làm mát rồi thổi trả lại. Ống đồng nối hai cục chỉ chở môi chất, không chở không khí. Vì vậy phòng đóng kín lâu vẫn cần mở cửa thông khí.
"Máy chảy nước nhiều là bị rò ga." Nước chảy đều ở ống thoát ngoài trời là chuyện bình thường, càng ẩm càng nhiều. Chỉ khi nước chảy vào trong nhà, hoặc máy kém mát kèm dàn đóng băng, thì mới cần kiểm. Rò ga là chuyện của đường ống môi chất, không liên quan trực tiếp đến nước.
"Cục nóng nóng như vậy là sắp hỏng." Cục nóng thổi gió nóng là nó đang làm đúng việc. Điều đáng lo là khi quạt cục nóng không quay, máy nén kêu to bất thường, hoặc vỏ có mùi khét. Đặt cục nóng chỗ thoáng, tránh nắng chiếu thẳng cả buổi chiều nếu được, giúp nó làm việc nhẹ hơn.
"Bật tắt liên tục cho đỡ tốn điện." Mỗi lần khởi động, máy phải kéo phòng từ nóng xuống mát, giai đoạn tốn sức nhất. Với những khoảng vắng nhà ngắn, nhất là máy biến tần, để máy chạy ở mức đặt vừa phải thường hợp lý hơn bật tắt liên tục. Vắng nhà nhiều giờ thì tắt.
Hỏi AI khi điều hoà làm việc bất thường
Trợ lý AI giải thích nguyên lý điều hoà khá tốt và có thể giúp bạn khoanh vùng nguyên nhân. Hãy mô tả triệu chứng theo đúng các phần đã đọc ở trên: gió thổi ra có mát không, cục nóng có quạt quay và thổi gió nóng không, ống thoát có nước không, nước chảy ra ở đâu, máy có báo đèn nhấp nháy không, lần vệ sinh gần nhất là khi nào.
Câu lệnh mẫu: Máy lạnh treo tường một chiều, bật được, quạt trong nhà chạy nhưng gió không mát; ra ngoài thấy quạt cục nóng không quay. Dựa trên nguyên lý chu trình làm lạnh, giải thích các khả năng có thể, và tách rõ việc chủ nhà làm được an toàn với việc chỉ thợ điện lạnh được làm. Với triệu chứng giả định này, AI thường nêu các hướng như nguồn điện cấp cho cục nóng, tụ khởi động, hoặc chế độ đang chọn chỉ là quạt; cái nào đúng thì phải người có dụng cụ đo mới biết.
Tháo vỏ cục nóng, nạp ga, xử lý tụ điện, đo điện, leo ra ban công tầng cao không có dây an toàn đều không phải việc của người không chuyên. AI có thể liệt kê các bước đó trôi chảy, nhưng biết các bước không có nghĩa là làm an toàn được. Khi chụp ảnh tem máy hay hoá đơn để hỏi, che địa chỉ nhà và thông tin cá nhân trên giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vừa bật điều hoà đã thấy hơi như khói trắng thổi ra?
Đó thường là hơi nước trong không khí ẩm ngưng tụ thành sương mờ khi gặp luồng gió lạnh, hay gặp ở phòng rất ẩm hoặc khi máy vừa khởi động. Nếu kèm mùi khét hoặc tiếng lạ thì tắt máy, rút điện và gọi thợ kiểm tra.
Nước thải điều hoà có dùng tưới cây được không?
Nước này là hơi ẩm ngưng tụ nên gần với nước cất, ít khoáng. Nhiều nhà vẫn dùng tưới cây cảnh. Tuy nhiên nó chảy qua dàn, máng và ống có thể bám bẩn, rêu, nên không dùng để uống hay nấu ăn.
Ngủ cả đêm với điều hoà có làm phòng thiếu oxy không?
Điều hoà treo tường thông thường không lấy oxy đi; nó chỉ làm mát và làm khô lại không khí trong phòng. Phòng đóng kín lâu có thể tích tụ khí cacbonic do người thở ra, làm không khí bí. Mở cửa thông khí vào buổi sáng là thói quen tốt.
Điều hoà hai chiều sưởi có tốn điện hơn máy sưởi dây đốt không?
Về nguyên lý, chế độ sưởi bằng bơm nhiệt thường mang được nhiều nhiệt vào phòng hơn lượng điện nó tiêu thụ, trong khi máy sưởi dây đốt chỉ biến điện thành nhiệt một đổi một. Hiệu quả thực tế còn tuỳ máy và nhiệt độ ngoài trời.
Bao lâu nên vệ sinh điều hoà một lần?
Lưới lọc nên được kiểm và rửa thường xuyên, nhất là mùa dùng nhiều và nhà gần đường bụi. Vệ sinh dàn lạnh, dàn nóng kỹ hơn thì theo khuyến nghị của nhà sản xuất và mức độ sử dụng, do thợ làm. Máy chảy nước, có mùi hay kém mát là dấu hiệu đã đến lúc.
AI bảo nên đặt 26 độ, nhưng nhà vẫn nóng thì sao?
Mức 26 độ là gợi ý tiết kiệm chung, không phải con số bắt buộc. Nếu phòng hướng nắng, tường nóng hoặc đông người, bạn có thể đặt thấp hơn một chút kết hợp quạt, che nắng, đóng kín cửa. Điều quan trọng là thấy dễ chịu mà không bị lạnh buốt.