Việt Nam có những nhà khoa học mà đóng góp của họ được giới chuyên môn trong và ngoài nước ghi nhận: Tôn Thất Tùng với phương pháp mổ gan mang tên ông, Đặng Văn Ngữ với ký sinh trùng học và phòng chống sốt rét, Lương Định Của với giống cây trồng, Võ Quý với nghiên cứu chim và bảo tồn, Hoàng Tụy với lý thuyết tối ưu toàn cục, Ngô Bảo Châu với chứng minh Bổ đề cơ bản trong toán học.
Bài này không nhằm lập bảng xếp hạng hay kể đủ mọi gương mặt. Danh sách chỉ gồm những người mà đóng góp chính đã được ghi chép rộng rãi, và mỗi phần cố gắng trả lời hai câu: họ đã làm gì về mặt khoa học, và cách làm việc của họ dạy gì cho người trẻ muốn theo nghề. Chi tiết tiểu sử, năm tháng cụ thể, bạn nên đọc thêm ở sách tiểu sử và tài liệu chính thức của các viện, trường gắn với họ.
Tôn Thất Tùng và phương pháp cắt gan
Giáo sư Tôn Thất Tùng (1912–1982) là bác sĩ phẫu thuật. Từ thời còn trẻ, ông dành nhiều năm phẫu tích rất nhiều lá gan để tìm hiểu đường đi của mạch máu bên trong. Hiểu biết chi tiết đó là nền cho một cách mổ gan mà về sau được gọi là phương pháp Tôn Thất Tùng, hay "cắt gan khô": thắt các mạch máu ở bên trong nhu mô gan trước khi cắt, giúp giảm mất máu so với cách làm trước đó.
Điều đáng học ở đây không chỉ là kết quả mà là con đường đi tới nó. Một kỹ thuật phẫu thuật mới không ra đời từ một ý tưởng loé sáng, mà từ hiểu biết giải phẫu được tích luỹ kiên nhẫn qua hàng trăm lần quan sát. Đây là ví dụ đẹp về cách khoa học cơ bản, ở đây là giải phẫu học, dẫn trực tiếp tới ứng dụng cứu người.
Với người trẻ, bài học có thể gói trong một câu: muốn làm được điều mới, hãy hiểu thật kỹ điều cũ. Những ngày tháng ghi chép, vẽ lại từng nhánh mạch máu không có gì hào nhoáng, nhưng chính chúng làm nên đóng góp được cả thế giới ghi nhận.
Đặng Văn Ngữ: ký sinh trùng, nấm và sốt rét
Giáo sư Đặng Văn Ngữ (1910–1967) là nhà ký sinh trùng học và nấm học. Ông được nhớ đến nhiều nhất với hai việc. Thứ nhất, trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ở điều kiện thiếu thốn, ông cùng cộng sự nuôi cấy nấm để làm ra nước lọc có penicillin dùng chữa vết thương nhiễm trùng. Thứ hai, ông dành nhiều năm cho nghiên cứu và phòng chống sốt rét, căn bệnh từng là gánh nặng lớn ở nhiều vùng của Việt Nam.
Câu chuyện nước lọc penicillin là bài học về khoa học trong điều kiện thiếu thốn. Không có nhà máy, không có thiết bị hiện đại, nhưng có hiểu biết vững về vi sinh vật và tinh thần thử nghiệm cẩn thận, người làm khoa học vẫn tạo ra được thứ có ích. Điều đó không có nghĩa là thiết bị không quan trọng, mà là hiểu biết nền tảng giúp người làm biết phải ưu tiên điều gì khi thiếu thốn.
Ông mất năm 1967 khi đang làm việc tại thực địa. Cuộc đời ông là ví dụ về nhà khoa học gắn nghiên cứu với nhu cầu sức khoẻ cụ thể của cộng đồng, điều mà ngày nay người ta gọi là nghiên cứu nằm ở góc phần tư Pasteur: vừa muốn hiểu sâu, vừa muốn dùng được.
Lương Định Của và Võ Quý: khoa học gắn với đồng ruộng và rừng
Lương Định Của (1920–1975) là nhà nông học. Ông được đào tạo ở Nhật Bản, về nước và dành phần lớn sự nghiệp cho nghiên cứu, chọn tạo giống cây trồng, đặc biệt là lúa, cùng các kỹ thuật canh tác. Công việc của ông gắn trực tiếp với ruộng đồng: thử nghiệm qua nhiều vụ, ghi chép năng suất, điều chỉnh. Tên ông hiện được đặt cho nhiều trường học và đường phố.
Bài học từ nghề chọn giống. Chọn giống cây trồng là ví dụ rõ về sự kiên nhẫn trong khoa học: mỗi thế hệ cây cần một vụ, mỗi kết luận cần lặp lại qua nhiều vụ và nhiều nơi. Người làm phải chấp nhận nhịp độ của tự nhiên, không thể đốt cháy giai đoạn.
Võ Quý (1929–2017) là nhà điểu học và nhà bảo tồn. Ông nghiên cứu chim Việt Nam trong nhiều thập kỷ, tham gia biên soạn những tài liệu nền về các loài chim, và là một trong những người đi đầu trong nghiên cứu, giáo dục về bảo vệ môi trường và phục hồi rừng ở Việt Nam.
Bài học từ người đi thực địa. Điểu học bắt đầu bằng những thứ rất cơ bản: đi rừng, quan sát, ghi chép, nhận dạng, đếm. Từ dữ liệu kiên nhẫn ấy mới có hiểu biết về loài nào đang suy giảm, vùng nào cần bảo vệ. Đó là lời nhắc rằng nhiều ngành khoa học quan trọng không cần thiết bị đắt tiền mà cần sự bền bỉ và con mắt tinh.
Hoàng Tụy và Ngô Bảo Châu: toán học Việt Nam trên bản đồ thế giới
Giáo sư Hoàng Tụy (1927–2019) là nhà toán học có đóng góp nền móng cho lý thuyết tối ưu toàn cục, lĩnh vực tìm lời giải tốt nhất trong những bài toán có nhiều điểm "tốt cục bộ" đánh lừa. Năm 1964, ông công bố một kỹ thuật mà giới toán học quốc tế về sau gọi là lát cắt Tụy. Tối ưu hoá là nền của rất nhiều ứng dụng, từ lập kế hoạch sản xuất, vận tải đến thiết kế kỹ thuật, nên đây là ví dụ đẹp về toán học vừa sâu vừa có ích.
Giáo sư Ngô Bảo Châu nhận Huy chương Fields năm 2010, giải thưởng được xem là danh giá bậc nhất của toán học, cho công trình chứng minh Bổ đề cơ bản trong chương trình Langlands. Bổ đề này đã được dự đoán từ lâu nhưng chưa ai chứng minh được; lời giải của ông dùng những công cụ hình học đại số tinh vi. Trước đó, khi còn là học sinh, ông đã giành huy chương vàng Olympic Toán quốc tế.
Điều chung giữa hai người là họ chọn những bài toán khó và ở lại với chúng rất lâu. Người ngoài thường chỉ thấy khoảnh khắc nhận giải, ít thấy những năm tháng thử rồi bỏ, quay lại, thử cách khác. Với học sinh mê toán, bài học không phải là phải đạt giải mà là học cách chịu đựng việc chưa giải được, một kỹ năng mà mọi nhà khoa học đều cần.
Vì sao ta biết rất ít tên nhà khoa học
Hỏi một học sinh kể tên năm ca sĩ thì dễ, kể tên năm nhà khoa học Việt Nam thì khó hơn nhiều. Một phần vì khoa học ít xuất hiện trên truyền thông đại chúng, phần khác vì bản chất của khoa học hiện đại: phần lớn kết quả là công trình của một nhóm, nhiều tác giả, xây trên công trình của rất nhiều người khác. Một bài báo có thể có hàng chục người đứng tên, và đằng sau đó còn kỹ thuật viên, sinh viên, người thu mẫu không đứng tên.
Những cái tên được nhắc trong bài là những người mà đóng góp nổi bật đến mức gắn với tên riêng: một phương pháp, một lát cắt, một giải thưởng lớn. Nhưng đằng sau mỗi người như vậy là cả một cộng đồng: thầy dạy họ, đồng nghiệp tranh luận với họ, học trò tiếp tục hướng đi của họ. Kể chuyện khoa học chỉ qua vài gương mặt nổi tiếng dễ khiến người trẻ nghĩ khoa học là việc của thiên tài đơn độc, trong khi thực tế nó giống một công trình xây chung kéo dài nhiều thế hệ.
Vì vậy, khi tìm hiểu một nhà khoa học, hãy tò mò cả về những người quanh họ: ai đã dạy họ, họ làm việc với ai, học trò của họ hiện đang làm gì. Bức tranh đó thật hơn và cũng gần với con đường mà người trẻ sẽ đi.
Những điểm chung đáng học
Đặt các câu chuyện cạnh nhau, có thể thấy vài nét lặp lại, dù mỗi người làm một lĩnh vực rất khác:
- Kiên nhẫn với việc tích luỹ: phẫu tích hàng trăm lá gan, theo dõi lúa qua nhiều vụ, ghi chép chim qua nhiều mùa, thử một bài toán qua nhiều năm.
- Hiểu nền tảng trước khi làm ứng dụng: kỹ thuật mổ đến từ giải phẫu, giống lúa đến từ di truyền và sinh lý cây, ứng dụng tối ưu đến từ lý thuyết.
- Gắn với câu hỏi có thật: nhiều người trong số họ làm việc trên những vấn đề cụ thể của đất nước như bệnh tật, lương thực, rừng.
- Học ở nước ngoài, làm việc với thế giới: nhiều người được đào tạo hoặc làm việc một thời gian ở nước ngoài và giữ liên hệ với cộng đồng khoa học quốc tế.
- Đào tạo người kế tiếp: phần lớn họ là thầy của nhiều thế hệ, và một phần di sản nằm ở chính những học trò.
Những điểm chung này không phải công thức thành công. Nhiều nhà khoa học khác cũng làm việc như vậy mà không nổi tiếng, và đóng góp của họ vẫn quan trọng. Danh tiếng phụ thuộc cả vào hoàn cảnh và may mắn; cách làm việc nghiêm túc thì ai cũng tự chọn được.
Tìm hiểu về một nhà khoa học cho đúng: cách làm với học sinh
Giáo viên và phụ huynh có thể biến việc tìm hiểu một nhà khoa học thành bài tập rèn tư duy kiểm chứng, thay vì chép tiểu sử.
- Chọn một nhà khoa học và đặt câu hỏi chính: người này đã đóng góp gì cụ thể cho hiểu biết của loài người?
- Nhờ công cụ AI tóm tắt sơ bộ, nhưng ghi rõ đây là bản nháp. AI hay nhầm năm tháng, tên công trình, thậm chí gán thành tích của người này cho người khác.
- Kiểm từng chi tiết quan trọng bằng ít nhất hai nguồn đáng tin: sách tiểu sử, trang của viện hay trường gắn với nhà khoa học, bài viết của đồng nghiệp hoặc học trò.
- Đánh dấu chỗ nào các nguồn nói khác nhau, và ghi lại thay vì chọn bừa một bên.
- Viết một đoạn ngắn giải thích đóng góp khoa học bằng lời của chính mình, đủ để bạn cùng lớp hiểu.
Cách làm này dạy hai điều cùng lúc: hiểu về một con người cụ thể, và hiểu rằng thông tin, kể cả về người nổi tiếng, cần được kiểm chứng. Không nên chấm điểm hay so sánh bài của các em với nhau; mục đích là tò mò và cẩn thận.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao danh sách trong bài không có nhiều nhà khoa học đương đại?
Bài chọn những người mà đóng góp chính đã được ghi chép rộng rãi và ít gây tranh cãi về chi tiết. Việt Nam hiện có nhiều nhà khoa học đang làm việc trong và ngoài nước với công trình được quốc tế ghi nhận; tìm hiểu về họ qua trang của viện, trường và các bài phỏng vấn chính thức sẽ cập nhật hơn.
Phương pháp Tôn Thất Tùng còn được dùng không?
Ý tưởng kiểm soát mạch máu trong gan trước khi cắt vẫn là một phần quan trọng của phẫu thuật gan, dù kỹ thuật cụ thể đã được phát triển thêm nhiều với dụng cụ và hình ảnh học hiện đại. Câu hỏi chuyên môn về điều trị nên hỏi bác sĩ chuyên khoa, bài này chỉ kể ở góc lịch sử khoa học.
Huy chương Fields khác giải Nobel thế nào?
Giải Nobel không có hạng mục toán học. Huy chương Fields do Liên đoàn Toán học Quốc tế trao bốn năm một lần, cho các nhà toán học không quá 40 tuổi, nên thường được ví như giải thưởng cao nhất của toán học. Ngoài ra còn có giải Abel, trao hằng năm và không giới hạn tuổi.
Làm sao biết thông tin về nhà khoa học trên mạng là đúng?
Ưu tiên nguồn có trách nhiệm: sách tiểu sử của nhà xuất bản uy tín, trang chính thức của viện, trường, hội khoa học, bài viết có tên tác giả và dẫn nguồn. Cẩn thận với bài chia sẻ không rõ tác giả, câu trích không ghi xuất xứ, và với câu trả lời của chatbot khi nó nêu năm tháng, giải thưởng cụ thể.
Có nhà khoa học nữ Việt Nam nào nên tìm hiểu không?
Có nhiều nhà khoa học nữ Việt Nam làm việc trong y học, sinh học, hoá học, vật lý, toán học. Giải thưởng Kovalevskaia là một giải thưởng ở Việt Nam dành cho các nhà khoa học nữ, và danh sách người nhận là điểm bắt đầu tốt để tìm hiểu, đọc tại nguồn chính thức của giải.
Kể chuyện nhà khoa học cho trẻ nhỏ thế nào cho hợp?
Tập trung vào sự tò mò và kiên trì hơn là thành tích. Thay vì nói "ông ấy giỏi nhất", hãy kể ông ấy đã hỏi câu gì, đã thử bao nhiêu lần, đã sai ở đâu. Trẻ học được rằng làm khoa học là việc của người chịu khó tìm hiểu, không phải của người sinh ra đã khác thường.