Tim là một chiếc bơm bằng cơ có bốn ngăn, tự phát ra xung điện để co bóp đều đặn, đẩy máu đi theo hai vòng: vòng nhỏ qua phổi để nhận oxy và vòng lớn đi khắp cơ thể để đưa oxy đến từng tế bào. Các van tim chỉ mở một chiều, nên máu luôn đi đúng hướng. Tiếng "thình thịch" bạn nghe khi áp tai vào ngực người khác chính là tiếng các van đóng lại.
Bài này giải thích cấu tạo tim, đường đi của một giọt máu, vì sao tim tự đập được, nhịp tim và huyết áp là gì dưới góc khoa học. Đây không phải hướng dẫn sức khoẻ: đau ngực, khó thở, tim đập bất thường hay ngất cần được cấp cứu hoặc khám bác sĩ ngay, không chờ đọc bài hay hỏi chatbot.
Bốn ngăn tim và bốn van: ai làm việc gì
Tim chia thành nửa phải và nửa trái, mỗi nửa có một tâm nhĩ ở trên nhận máu về và một tâm thất ở dưới bơm máu đi. Hai nửa không thông nhau ở người trưởng thành bình thường.
| Phần của tim | Nhận máu từ đâu | Đẩy máu đi đâu |
|---|---|---|
| Tâm nhĩ phải | Tĩnh mạch chủ, máu nghèo oxy từ khắp cơ thể về | Xuống tâm thất phải qua van ba lá |
| Tâm thất phải | Tâm nhĩ phải | Lên động mạch phổi qua van động mạch phổi, đi đến phổi |
| Tâm nhĩ trái | Tĩnh mạch phổi, máu giàu oxy từ phổi về | Xuống tâm thất trái qua van hai lá |
| Tâm thất trái | Tâm nhĩ trái | Ra động mạch chủ qua van động mạch chủ, đi khắp cơ thể |
Thành tâm thất trái dày hơn hẳn tâm thất phải, vì nó phải đẩy máu đi xa tới đầu ngón chân, còn tâm thất phải chỉ cần đẩy máu qua phổi ngay bên cạnh. Nếu bạn từng thấy tim lợn ở chợ, có thể nhận ra sự khác biệt độ dày này khi cắt ngang.
Đường đi của một giọt máu
Thử theo một giọt máu xuất phát từ ngón tay. Nó đã nhả phần lớn oxy cho tế bào ở đó, nhận khí cacbonic, rồi theo các tĩnh mạch nhỏ dồn vào tĩnh mạch lớn dần, về tâm nhĩ phải. Từ đó xuống tâm thất phải, được bơm lên phổi. Trong phổi, mạch máu chia thành những mao mạch cực nhỏ ôm quanh các túi khí; khí cacbonic thoát ra để thở ra ngoài, oxy đi vào và gắn lên hemoglobin trong hồng cầu.
Máu giàu oxy quay về tâm nhĩ trái, xuống tâm thất trái, rồi được đẩy mạnh vào động mạch chủ, động mạch lớn nhất. Từ đó nó toả theo những nhánh nhỏ dần đến não, cơ, ruột, thận và quay lại đầu ngón tay. Cả hành trình ở người lúc nghỉ diễn ra trong khoảng một phút.
Ý tưởng máu chảy thành vòng kín ngày nay nghe hiển nhiên, nhưng phải đến năm 1628 bác sĩ người Anh William Harvey mới công bố lập luận và thí nghiệm cho thấy máu tuần hoàn, chứ không được gan tạo ra liên tục rồi bị tiêu hao như quan niệm trước đó. Ông chưa nhìn thấy mao mạch; vài chục năm sau, khi có kính hiển vi, Marcello Malpighi mới quan sát được những mạch máu nhỏ nối động mạch với tĩnh mạch, hoàn thiện bức tranh.
Máu gồm những gì và nhóm máu từ đâu ra
Huyết tương là phần lỏng chiếm hơn một nửa. Để một ống máu lắng, phần trên màu vàng nhạt là huyết tương: chủ yếu là nước, mang theo muối khoáng, đường, protein, hormone và chất thải đi khắp cơ thể. Phần lắng xuống dưới là các tế bào máu.
Hồng cầu chở oxy và không có nhân. Hồng cầu ở người trưởng thành bỏ nhân khi chín để có thêm chỗ chứa hemoglobin, protein chứa sắt gắn với oxy. Hình đĩa lõm hai mặt giúp chúng mềm dẻo, lách qua được những mao mạch hẹp hơn chính đường kính của mình. Mỗi hồng cầu sống khoảng bốn tháng rồi được thay bằng tế bào mới từ tuỷ xương.
Bạch cầu và tiểu cầu là đội bảo vệ và vá víu. Bạch cầu thuộc hệ miễn dịch, số lượng ít hơn hồng cầu rất nhiều. Tiểu cầu là những mảnh tế bào nhỏ, tụ lại ở chỗ mạch máu bị rách và cùng với các protein đông máu tạo nút bịt vết thương. Đó là lý do vết đứt tay nhỏ tự cầm máu sau ít phút.
Nhóm máu là các "thẻ nhận dạng" trên hồng cầu. Năm 1901, bác sĩ người Áo Karl Landsteiner phát hiện máu người chia thành các nhóm, sau này gọi là hệ ABO, tuỳ loại phân tử gắn trên bề mặt hồng cầu. Truyền nhầm nhóm thì kháng thể của người nhận tấn công hồng cầu lạ, gây phản ứng nguy hiểm. Phát hiện này làm việc truyền máu trở nên an toàn hơn hẳn và ông nhận giải Nobel năm 1930. Ngoài ABO còn hệ Rh và nhiều hệ khác, nên trước khi truyền máu luôn phải làm xét nghiệm hoà hợp.
Vì sao tim tự đập mà không cần ta ra lệnh
Tim có máy phát nhịp riêng. Ở thành tâm nhĩ phải có một cụm tế bào đặc biệt gọi là nút xoang. Chúng tự phát xung điện đều đặn mà không cần não ra lệnh. Đó là lý do tim được ghép từ người hiến vẫn đập trong cơ thể người nhận dù dây thần kinh cũ đã bị cắt.
Xung điện lan theo đường dẫn có trật tự. Xung từ nút xoang lan qua hai tâm nhĩ làm chúng co trước, dồn máu xuống tâm thất. Xung bị giữ lại một chút ở nút nhĩ thất rồi mới chạy xuống tâm thất, để tâm thất kịp đầy máu trước khi co. Trật tự này giống người điều khiển dàn nhạc giữ nhịp cho từng bè.
Não chỉ chỉnh nhanh chậm. Hệ thần kinh tự chủ và hormone như adrenaline làm nút xoang phát nhanh hơn khi bạn chạy, hồi hộp, và chậm lại khi bạn nghỉ. Nhưng nhịp gốc vẫn do tim tự tạo.
Điện tâm đồ ghi lại dòng điện ấy. Các điện cực dán trên da ghi được tín hiệu điện rất nhỏ khi xung lan qua tim, tạo ra những đường sóng quen thuộc trên giấy điện tim. Đọc điện tâm đồ là việc của bác sĩ được đào tạo.
Nhịp tim và huyết áp nói gì dưới góc khoa học
Nhịp tim là số lần tim co bóp mỗi phút. Ở người trưởng thành lúc nghỉ, khoảng được các tài liệu y khoa nhắc nhiều là 60 đến 100 nhịp mỗi phút, nhưng người tập luyện sức bền đều đặn thường có nhịp nghỉ thấp hơn vì mỗi lần co tim đẩy được nhiều máu hơn. Trẻ em có nhịp tim nhanh hơn người lớn. Nhịp tim tăng khi vận động, sốt, lo lắng, uống cà phê là phản ứng bình thường của cơ thể.
Huyết áp là áp lực máu đè lên thành động mạch. Con số thứ nhất, huyết áp tâm thu, đo lúc tim co; con số thứ hai, huyết áp tâm trương, đo lúc tim nghỉ giữa hai lần co. Hình dung một vòi nước tưới cây: mở vòi mạnh hơn hay bóp nhỏ đầu vòi đều làm áp lực trong ống tăng. Huyết áp thay đổi trong ngày, theo tư thế, cảm xúc và cả cách đo.
Vì thế một lần đo đơn lẻ không nói được nhiều, và ngưỡng nào là bình thường hay cần theo dõi do các hướng dẫn chuyên môn đặt ra, có thể được cập nhật theo thời gian. Đọc con số trên máy đo ở nhà rồi tự kết luận là chuyện nên tránh; mang sổ ghi chép đến bác sĩ là cách dùng dữ liệu đó tốt nhất.
Vài hiện tượng quen thuộc giải thích bằng tuần hoàn
Đứng dậy nhanh bị choáng. Khi bạn đứng bật dậy, trọng lực kéo máu dồn xuống chân, máu lên não giảm trong chốc lát trước khi mạch máu và tim kịp điều chỉnh. Cảm giác tối sầm thoáng qua là vì vậy. Choáng thường xuyên hay ngất thì cần đi khám.
Tê chân khi ngồi xếp bằng lâu. Tư thế đè lên dây thần kinh và mạch máu ở chân làm tín hiệu thần kinh bị rối. Khi đổi tư thế, cảm giác kiến bò là lúc dây thần kinh hoạt động trở lại.
Mặt đỏ khi ngại hoặc khi tập thể dục. Mạch máu nhỏ dưới da mặt giãn ra, đưa nhiều máu lên bề mặt. Khi vận động, việc này còn giúp toả bớt nhiệt ra ngoài.
Ngón tay tím tái khi lạnh. Trời lạnh, mạch máu ở đầu chi co lại để giữ nhiệt cho thân mình. Máu chảy chậm ở đó nhả hết oxy nên da trông tím nhạt. Đây là phản ứng bảo vệ thân nhiệt của cơ thể.
Tim đập thình thịch trước giờ thi. Khi lo lắng, tuyến thượng thận tiết adrenaline, làm nút xoang phát nhịp nhanh hơn và mỗi lần co mạnh hơn, chuẩn bị cơ thể cho phản ứng chạy hoặc đối đầu. Hít thở chậm giúp kích hoạt nhánh thần kinh làm nhịp tim dịu lại. Cảm giác tim đập loạn kéo dài hoặc xuất hiện cả khi nghỉ ngơi thì nên kể với bác sĩ.
Dùng AI học về tim mà không tự chẩn đoán
Đồng hồ thông minh đo nhịp tim, máy đo huyết áp gia đình ngày càng phổ biến, nên câu hỏi "chỉ số này có sao không" xuất hiện rất nhiều. Trợ lý AI nên được dùng để hiểu nguyên lý, không phải để thay bác sĩ.
- Hỏi nguyên lý: Giải thích cho học sinh lớp 8 đường đi của máu qua tim và phổi, theo thứ tự từng ngăn và từng van.
- Nhờ tạo câu hỏi ôn tập: Cho mình năm câu hỏi trắc nghiệm về cấu tạo tim kèm giải thích đáp án, mức sách giáo khoa Sinh học.
- Hỏi cách đo đúng: Đo huyết áp tại nhà cần lưu ý những gì về tư thế, thời điểm và số lần đo để kết quả đáng tin? rồi đối chiếu với hướng dẫn đi kèm máy.
- Không dán chuỗi số đo kèm tên tuổi, bệnh sử vào chatbot để hỏi có bệnh tim không; mang chúng đến bác sĩ.
- Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi, yếu nửa người là dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay, không dừng lại hỏi AI.
Tính năng đo nhịp tim, cảnh báo nhịp bất thường trên thiết bị đeo thay đổi theo từng đời máy, nên kiểm hướng dẫn của phiên bản đang dùng và coi cảnh báo của máy là lời nhắc đi khám, không phải kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Tim nằm bên trái hay ở giữa ngực?
Tim nằm gần giữa lồng ngực, sau xương ức, hơi lệch sang trái, mỏm tim chúc về phía trái nên ta nghe và cảm thấy nhịp đập rõ nhất ở bên trái. Một số rất ít người có tim nằm lệch phải bẩm sinh.
Một ngày tim đập bao nhiêu lần?
Nếu lấy ví dụ giả định nhịp trung bình 70 lần mỗi phút, một ngày tim đập khoảng một trăm nghìn lần. Con số thật mỗi người khác nhau vì nhịp tim thay đổi theo vận động, giấc ngủ, cảm xúc và tuổi tác.
Vì sao máu trong tĩnh mạch trông xanh dưới da?
Máu tĩnh mạch thực ra có màu đỏ sẫm. Ta thấy gân xanh vì cách ánh sáng xuyên qua da và bị da hấp thu, tán xạ: ánh đỏ đi sâu hơn và bị hấp thu nhiều, phần ánh xanh phản xạ lại mắt nhiều hơn, tạo cảm giác mạch máu màu xanh.
Tim có nghỉ ngơi không?
Tim không ngừng hẳn, nhưng trong mỗi nhịp có một khoảng ngắn cơ tim giãn ra để các ngăn đầy máu. Tính ra, thời gian nghỉ giữa các lần co chiếm một phần đáng kể trong mỗi chu kỳ, và đó là lúc máu chảy vào nuôi chính cơ tim.
Đồng hồ thông minh báo nhịp tim bất thường thì làm gì?
Coi đó là lời nhắc nên đi khám, không phải chẩn đoán. Ghi lại thời điểm, cảm giác lúc đó và mang đến bác sĩ. Nếu kèm đau ngực, khó thở, choáng ngất thì cần cấp cứu ngay.
Có nên hỏi AI chỉ số huyết áp của mình có cao không?
AI có thể giải thích chung huyết áp tâm thu, tâm trương là gì, nhưng không biết hoàn cảnh sức khoẻ của bạn và có thể sai. Ngưỡng đánh giá cũng được cập nhật theo hướng dẫn chuyên môn. Hãy ghi sổ đo và hỏi bác sĩ.