Tủ lạnh làm lạnh bằng cách bơm nhiệt từ bên trong tủ ra ngoài, chứ không "tạo ra hơi lạnh". Một chất lỏng đặc biệt gọi là môi chất lạnh chạy vòng trong hệ ống kín: nó bay hơi trong các ống phía trong tủ và hút nhiệt của thức ăn, rồi được máy nén ép lại, đưa ra các ống phía ngoài để nhả nhiệt đó vào không khí trong bếp. Vì thế mặt sau hoặc hai bên hông tủ luôn ấm.
Nắm được vòng tuần hoàn này, bạn sẽ hiểu nhiều chuyện quen mà lạ: vì sao không nên kê tủ sát tường, vì sao mở cửa tủ không làm mát được căn bếp, vì sao ngăn đá đóng tuyết dày, vì sao tủ kêu ù ù lúc chạy lúc ngưng. Bài này giải thích từng bộ phận bằng lời thường, rồi gợi ý cách hỏi trợ lý AI khi tủ nhà bạn có biểu hiện lạ, và chỗ nào thì phải gọi thợ.
Bay hơi thì lạnh: hiện tượng bạn đã biết từ lâu
Bạn vừa tắm xong bước ra chỗ có gió thì thấy lạnh, dù trời không lạnh. Lý do là nước trên da bay hơi, và để bay hơi, nước phải lấy nhiệt từ chính làn da bạn. Cốc nước để trong vò đất ngoài hiên mát hơn cốc để trong ly thuỷ tinh cũng vì nước rỉ qua thành vò rồi bay hơi. Bay hơi là quá trình hút nhiệt, ngưng tụ là quá trình nhả nhiệt. Tủ lạnh khai thác đúng hai quá trình này, chỉ là làm cho chúng xảy ra liên tục và có kiểm soát.
Nước bay hơi chậm ở nhiệt độ thường nên không làm lạnh được sâu. Người ta chọn những chất sôi ở nhiệt độ rất thấp, thấp hơn nhiều so với nhiệt độ trong ngăn đá, gọi chung là môi chất lạnh, dân gian hay gọi là "ga tủ lạnh". Khi áp suất thấp, chất này sôi và bay hơi ngay trong ống dù xung quanh đang lạnh. Khi bị nén lên áp suất cao, nó lại có thể ngưng tụ thành lỏng ở nhiệt độ cao hơn nhiệt độ phòng.
Chính sự phụ thuộc của nhiệt độ sôi vào áp suất cho phép tủ lạnh hút nhiệt ở chỗ lạnh và nhả nhiệt ở chỗ ấm. Cùng một chất, đổi áp suất là đổi vai. Điều này ngược với cảm nhận thông thường rằng nhiệt chỉ đi từ chỗ nóng sang chỗ lạnh: đúng là nhiệt tự nhiên chỉ đi theo chiều đó, nên muốn đẩy nhiệt theo chiều ngược lại, tủ phải tốn điện để chạy máy nén.
Bốn bộ phận chính và việc của từng bộ phận
Hầu hết tủ lạnh gia đình dùng chu trình nén hơi gồm bốn bộ phận nối với nhau thành vòng kín. Tên gọi có thể khác giữa sách vở và thợ sửa, nên bảng dưới ghi cả hai.
| Bộ phận | Thợ hay gọi | Nằm ở đâu | Việc nó làm |
|---|---|---|---|
| Dàn bay hơi | Dàn lạnh | Bên trong tủ, thường sau vách ngăn đá | Môi chất áp suất thấp bay hơi, hút nhiệt của không khí và thức ăn trong tủ |
| Máy nén | Lốc, block | Hộp kim loại đen ở góc dưới phía sau | Hút hơi môi chất, nén lên áp suất cao và nóng lên |
| Dàn ngưng tụ | Dàn nóng | Lưới ống sau lưng tủ hoặc âm trong hai vách hông | Hơi nóng nhả nhiệt ra không khí trong bếp và ngưng lại thành lỏng |
| Bộ phận tiết lưu | Ống mao, cáp | Ống rất nhỏ nối dàn nóng với dàn lạnh | Làm tụt áp suất để môi chất lại sẵn sàng bay hơi ở dàn lạnh |
Vòng đi của môi chất là: lỏng áp suất thấp vào dàn lạnh, bay hơi và hút nhiệt; hơi lạnh về máy nén, bị nén thành hơi nóng áp suất cao; ra dàn nóng, nhả nhiệt và ngưng thành lỏng; qua ống mao tụt áp, rồi trở lại dàn lạnh. Vòng này lặp đi lặp lại mỗi khi máy nén chạy.
Bộ điều nhiệt trong tủ đo nhiệt độ bên trong. Khi đủ lạnh, nó ngắt máy nén; khi ấm lên, nó bật lại. Tiếng ù ù lúc có lúc không mà bạn nghe là máy nén đang được bật tắt theo nhịp đó. Tủ đời mới dùng máy nén biến tần thì chạy liên tục ở tốc độ thay đổi, ít bật tắt hơn nên tiếng êm hơn.
Vì sao sau lưng tủ ấm và vì sao không nên kê sát tường
Nhiệt lấy ra từ thức ăn phải đi đâu đó. Toàn bộ nhiệt hút ra khỏi ngăn tủ, cộng thêm nhiệt sinh ra do máy nén chạy, được thải ra ở dàn nóng. Vì vậy tổng nhiệt mà tủ nhả vào căn bếp luôn lớn hơn lượng nhiệt nó lấy ra khỏi thức ăn.
Dàn nóng cần không khí lưu thông. Nếu tủ kê sát tường, sát bếp nấu hay bị đồ đạc vây quanh, không khí nóng quanh dàn không thoát được, dàn khó nhả nhiệt, máy nén phải chạy lâu hơn. Hướng dẫn của nhà sản xuất thường ghi khoảng cách tối thiểu tới tường và hai bên, bạn nên đọc đúng cuốn sách đi kèm tủ nhà mình.
Mở cửa tủ lạnh không làm mát phòng được. Mùa hè có người mở toang cửa tủ cho mát. Hơi lạnh phả ra mặt thật, nhưng chính căn phòng đó cũng là nơi dàn nóng nhả nhiệt, mà lượng nhả ra lớn hơn lượng hút vào. Kết quả là phòng ấm lên dần, tủ thì chạy không nghỉ.
Bụi bám dàn nóng cũng làm tủ tốn điện. Ở tủ có dàn nóng lộ phía sau, bụi và mạng nhện bám dày là lớp áo cách nhiệt không mong muốn. Rút điện rồi quét nhẹ bằng chổi mềm là việc người nhà làm được; phần máy nén và đường ống thì để thợ.
Tuyết trong ngăn đá đến từ đâu
Không khí trong bếp luôn có hơi nước. Mỗi lần mở cửa tủ, một lượng không khí ẩm tràn vào. Khi gặp bề mặt rất lạnh của dàn bay hơi hay vách ngăn đá, hơi nước đó không kịp thành nước mà đông thẳng thành tinh thể băng, giống sương muối đọng trên lá cỏ những đêm lạnh ở vùng núi phía Bắc. Lớp tuyết cứ dày dần qua từng lần mở cửa, cộng thêm hơi nước bốc lên từ thức ăn cất vào mà không đậy.
Tuyết là chất cách nhiệt khá tốt, vì giữa các tinh thể có nhiều khoảng không khí. Lớp tuyết dày bọc quanh dàn lạnh làm dàn khó hút nhiệt, tủ phải chạy lâu hơn mà ngăn mát vẫn không đủ lạnh. Tủ đời cũ phải rút điện xả tuyết bằng tay định kỳ. Tủ không đóng tuyết thì giấu dàn lạnh sau vách, dùng quạt thổi khí lạnh đi khắp tủ, và cứ một khoảng thời gian lại bật một sợi đốt nhỏ làm tan lớp băng trên dàn, nước chảy theo máng ra khay hứng phía dưới để bay hơi nhờ hơi nóng của máy nén.
Điều này giải thích hai hiện tượng hay gặp. Thứ nhất, tủ không đóng tuyết làm thức ăn để trần khô nhanh hơn, vì quạt liên tục kéo hơi ẩm khỏi thức ăn để mang tới dàn lạnh; đậy kín hộp là cách giữ rau, cơm, thịt khỏi bị khô mặt. Thứ hai, khay hứng nước dưới đáy tủ bốc mùi nếu bị tắc máng, đó là việc nên kiểm khi tủ có mùi lạ dù bên trong đã lau sạch.
Cất thức ăn sao cho đúng với cách tủ làm lạnh
Hiểu tủ là cỗ máy bơm nhiệt, bạn sẽ thấy nhiều lời dặn quen thuộc có cơ sở rõ ràng. Các mốc nhiệt độ dưới đây là mức hay được các khuyến cáo an toàn thực phẩm nêu, bạn đối chiếu thêm hướng dẫn của cơ quan y tế và nhà sản xuất.
- Ngăn mát thường được khuyên giữ dưới khoảng 5°C, ngăn đá quanh âm 18°C. Một nhiệt kế nhỏ đặt trong tủ cho biết số thật, vì nút chỉnh trên tủ nhiều khi chỉ là mức 1 đến 5 chứ không phải độ.
- Không nhồi kín tủ. Khí lạnh cần đường đi giữa các món, nhất là ở tủ dùng quạt. Chắn kín cửa gió làm chỗ quá lạnh, chỗ không đủ lạnh.
- Thức ăn nóng nên để bớt nóng rồi cất, nhưng không bỏ ở nhiệt độ phòng quá lâu. Nhiều khuyến cáo nêu mốc khoảng hai giờ; nồi canh lớn nên chia ra hộp nhỏ cho nguội nhanh.
- Cửa tủ là chỗ ấm nhất vì bị mở ra liên tục. Để nước uống, gia vị ở đó; sữa, trứng, thịt nên vào sâu bên trong.
- Ngăn dưới cùng thường có độ ẩm cao hơn, hợp với rau. Thịt cá sống đặt ở ngăn thấp, trong hộp kín, để nước không nhỏ xuống món ăn chín.
- Kiểm gioăng cao su ở cửa. Kẹp một tờ giấy mỏng vào cửa rồi đóng lại, rút ra thấy lỏng tuột là gioăng hở, khí ấm lọt vào liên tục.
Mất điện vài giờ thì giữ cửa đóng. Tủ được cách nhiệt tốt nên bên trong vẫn lạnh khá lâu; mỗi lần mở là mất bớt khoảng thời gian đó.
Hỏi AI khi tủ lạnh có biểu hiện lạ, và chỗ nào phải gọi thợ
Trợ lý AI giúp được nhiều ở bước hiểu triệu chứng. Bạn mô tả thật cụ thể như người ghi sổ: tủ loại gì, có đóng tuyết hay không, ngăn nào kém lạnh, tiếng máy nén chạy liên tục hay không bật, sau tủ ấm hay nguội, gần đây có chuyển nhà hay mất điện không. Thông tin càng giống một bản ghi quan sát thì câu trả lời càng ít đoán mò.
Câu lệnh mẫu: Tủ lạnh hai cửa không đóng tuyết, ngăn đá vẫn lạnh nhưng ngăn mát ấm dần trong ba ngày, sau lưng tủ vẫn ấm, máy nén vẫn chạy. Giải thích theo nguyên lý chu trình làm lạnh các nguyên nhân có thể, sắp theo mức độ thường gặp, chỉ rõ việc nào chủ nhà tự kiểm an toàn được và việc nào phải để thợ có chuyên môn. Ở ví dụ giả định này, một khả năng hay được nêu là dàn lạnh đóng băng do khâu xả đá trục trặc, làm nghẹt đường gió sang ngăn mát.
Giới hạn cần nhớ: AI không nhìn thấy tủ và dễ nhầm mã lỗi riêng của từng hãng. Phần nạp ga, thay máy nén, hàn ống, sửa bo mạch là việc có điện và có áp suất, phải do thợ làm. Nếu ngửi thấy mùi lạ cháy khét hay thấy tia lửa, rút điện ngay. Khi chụp ảnh tem thông số hay phiếu bảo hành gửi cho AI, che phần tên, địa chỉ, số điện thoại in trên phiếu.
Một chút lịch sử: từ đá cây đến môi chất thân thiện hơn
Trước khi có tủ lạnh gia đình, người ta giữ lạnh bằng đá cây chở từ nhà máy nước đá, ủ trong thùng có trấu hoặc mùn cưa. Nhiều gia đình ở các đô thị Việt Nam còn nhớ cảnh mua đá cây buổi sáng để ướp cá, ướp nước uống. Ý tưởng làm lạnh bằng cách cho chất lỏng bay hơi trong ống kín đã được các nhà phát minh thử từ thế kỷ 19, rồi dần thành tủ lạnh điện vào thế kỷ 20.
Một bài học lớn của lịch sử ngành lạnh liên quan đến chính môi chất. Một thời gian dài, tủ lạnh và điều hoà dùng các chất thuộc nhóm CFC vì chúng bền và không cháy. Về sau các nhà khoa học phát hiện khi thoát ra khí quyển, chúng phá huỷ tầng ozone. Nghị định thư Montreal năm 1987 đặt lộ trình loại bỏ dần các chất này, và ngành lạnh chuyển sang các môi chất khác. Đây là ví dụ hiếm hoi một vấn đề môi trường toàn cầu được cả thế giới thống nhất xử lý.
Vì thế khi bỏ tủ lạnh cũ, cách tốt là đưa cho nơi thu gom có thể thu hồi môi chất và dầu máy nén, thay vì đập phá ống. Môi chất trong tủ hiện nay khác nhau theo đời máy, có loại dễ cháy, nên càng không nên tự cắt hay hàn đường ống ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tủ lạnh chạy liên tục không nghỉ có phải hỏng không?
Chưa chắc. Tủ dùng máy nén biến tần được thiết kế để chạy liên tục ở tốc độ thấp. Với tủ thường, máy nén chạy mãi không ngắt có thể do cửa không kín, tủ quá đầy, dàn nóng bám bụi, đặt sát nguồn nhiệt hoặc thiếu môi chất. Kiểm các việc đơn giản trước, sau đó mới gọi thợ.
Có nên để tủ lạnh ở mức lạnh nhất cho thức ăn tươi lâu?
Không cần. Mức lạnh nhất làm tủ tốn điện hơn, rau ở ngăn mát có thể bị đóng đá và dập. Điều quan trọng là ngăn mát giữ dưới khoảng 5°C và ngăn đá quanh âm 18°C theo các khuyến cáo thường gặp, đo bằng nhiệt kế để biết mức chỉnh nào đạt được điều đó.
Vì sao vách tủ lạnh hai bên hông ấm khi sờ vào?
Nhiều tủ đời mới giấu dàn nóng bên trong hai vách hông thay vì để lộ sau lưng. Vách ấm là dấu hiệu tủ đang nhả nhiệt bình thường. Chính vì vậy hai bên hông cũng cần khoảng trống để không khí lưu thông, đừng ép tủ vào giữa hai bức tường hay hai cái tủ bếp.
Tủ lạnh mới mua về phải chờ bao lâu mới cắm điện?
Nhiều nhà sản xuất khuyên để tủ đứng yên một thời gian sau khi vận chuyển, nhất là nếu tủ từng bị đặt nằm, để dầu máy nén chảy về đúng chỗ. Thời gian cụ thể khác nhau tuỳ hãng, bạn đọc sách hướng dẫn đi kèm thay vì làm theo một con số chung trên mạng.
Tủ lạnh có mùi hôi dù đã lau sạch thì do đâu?
Ngoài thức ăn để lâu, mùi có thể đến từ máng thoát nước xả đá bị tắc hoặc khay hứng nước dưới đáy tủ bị đọng bẩn. Rút điện, kiểm và vệ sinh máng, khay theo hướng dẫn của hãng. Đậy kín thức ăn có mùi mạnh như mắm, sầu riêng cũng giúp đỡ hẳn.
Hỏi AI về mã lỗi hiện trên tủ lạnh có tin được không?
Chỉ nên coi là gợi ý. Mã lỗi khác nhau giữa các hãng và các đời máy, AI có thể trả lời rất tự tin nhưng nhầm sang dòng khác. Đối chiếu với sách hướng dẫn hoặc tổng đài bảo hành của chính hãng sản xuất tủ trước khi làm theo.